İş Sağlığı ve Güvenliği İçin Yapay Zekâ Video Analiz Sistemleri

İş sağlığı ve güvenliği (İSG), çalışanların iş kazalarından ve meslek hastalıklarından korunmasını amaçlayan önleyici faaliyetlerin bütünüdür. Endüstriyel tesislerde, fabrikalarda, depolarda, lojistik merkezlerinde ve üretim sahalarında karşılaşılan risklerin yönetilmesinde geleneksel güvenlik önlemlerine ek olarak dijital teknolojilerden de yararlanılmaktadır.

Yapay zekâ destekli video analiz sistemleri, güvenlik kameralarından elde edilen görüntüleri bilgisayarlı görü algoritmalarıyla işleyerek belirli tehlikeli durumların veya önceden tanımlanmış olayların tespit edilmesine yardımcı olabilir.

Örneğin bir üretim alanında koruyucu baret kullanmayan kişinin belirlenmesi, forklift güzergâhına giren bir yayanın algılanması veya tehlikeli bir bölgeye yetkisiz girişin tespit edilmesi bu uygulamalara örnektir.

Bu teknolojiler, iş güvenliği ekiplerine belirli olaylar hakkında daha hızlı bilgi sağlayabilir ve riskli durumların incelenmesini kolaylaştırabilir.

Ancak video analiz sistemleri, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının gerektirdiği risk değerlendirmesinin, fiziksel koruyucu önlemlerin, makine emniyet sistemlerinin veya çalışan eğitimlerinin yerine geçmez. Video analitik çözümleri, mevcut İSG yönetimini destekleyen tamamlayıcı teknolojiler olarak değerlendirilmelidir.

İş Sağlığı ve Güvenliği İçin Video Analiz Nedir?

İSG amaçlı video analiz, kamera görüntülerinin belirli iş güvenliği senaryolarına göre otomatik değerlendirilmesidir.

Geleneksel CCTV sistemleri çoğunlukla görüntüleme ve kayıt işlevleri sunarken video analitik sistemler, görüntü içerisindeki nesneleri ve olayları belirli kurallara göre sınıflandırabilir.

Bu kapsamda uygun algoritmalar:

Kişisel koruyucu donanım kullanımına ilişkin görsel belirtileri,
İnsan ve araçların tehlikeli yakınlaşmalarını,
Yasaklı veya kontrollü bölgelere girişleri,
Belirli düşme benzeri olayları,
Hareketli ekipman çevresindeki insan varlığını,
Bazı alev ve duman belirtilerini

tespit etmeye yönelik kullanılabilir.

Bu işlevlerin tamamı her kamera veya analiz yazılımında bulunmaz.

İSG video analitiği projelerinde öncelikle hangi riskin izleneceği belirlenmeli, ardından o riske uygun algoritma ve görüntüleme altyapısı seçilmelidir.

Yapay Zekâ Destekli İSG Video Analiz Sistemleri Nasıl Çalışır?

1. Kamera Görüntüsünün Alınması

Sistem, IP güvenlik kamerası veya desteklenen başka bir görüntü kaynağından video akışı alır.

Görüntünün çözünürlüğü, lens özellikleri, kare hızı, montaj açısı ve aydınlatma koşulları analiz performansını etkiler.

2. İnsan ve Nesne Algılama

Yapay zekâ algoritması görüntüde insan, forklift, araç veya belirli kişisel koruyucu donanım türlerini algılamaya çalışır.

Bu işlem genellikle eğitilmiş nesne algılama ve sınıflandırma modelleriyle gerçekleştirilir.

3. Riskli Durumların Analizi

Algılanan nesneler önceden belirlenmiş kurallarla karşılaştırılır.

Örneğin:

Baret bulunmadığı düşünülen bir kişinin tanımlı alana girmesi,
Forklift güzergâhında bir yayanın bulunması,
Kontrollü bölge sınırının geçilmesi,
Belirli bir düşme hareketinin algılanması

gibi olaylar değerlendirilebilir.

4. Alarm Oluşturulması

Tanımlanan koşul gerçekleştiğinde sistem, desteklenen entegrasyonlara göre alarm veya olay kaydı oluşturabilir.

Bu bildirimler güvenlik kontrol merkezine, yetkili İSG personeline veya uygun olay yönetim yazılımına iletilebilir.

5. Olayların İncelenmesi

Yetkili personel, oluşturulan alarmları değerlendirerek olayın gerçek bir tehlike oluşturup oluşturmadığını inceleyebilir.

Böylece sistemden elde edilen bulgular risk değerlendirmesi, saha denetimi ve düzeltici faaliyet süreçlerinde kullanılabilir.

İSG İçin Video Analiz Sistemlerinin Kullanım Alanları

Kişisel Koruyucu Donanım (KKD) Tespiti

Kişisel koruyucu donanım analizi, belirli ekipmanların çalışan üzerinde bulunup bulunmadığını görüntü üzerinden değerlendirmeyi amaçlar.

Uygun algoritmalarla aşağıdaki ekipmanlar analiz edilebilir:

Koruyucu baret
Reflektif yelek
Belirli koruyucu gözlük türleri
Bazı eldiven ve maske türleri
Belirli iş kıyafetleri

Ancak bu ekipmanların tamamının her yazılımda desteklendiği varsayılmamalıdır.

Özellikle küçük nesneler olan eldiven ve koruyucu gözlüklerin algılanması, baret veya reflektif yelek tespitine göre daha zor olabilir.

Bir çalışanın baret taktığının görüntüde algılanması, baretin ilgili tehlikeye uygun olduğunu, hasarsız olduğunu veya doğru biçimde kullanıldığını garanti etmez.

Bu nedenle video analitik sistemleri KKD uygunluk denetiminin tamamını otomatik olarak gerçekleştiren çözümler olarak sunulmamalıdır.

Forklift ve Yaya Yakınlaşma Analizi

Fabrika ve lojistik merkezlerinde forkliftlerle yayaların aynı alanları kullanması önemli güvenlik riskleri oluşturabilir.

Video analiz sistemleri, uygun kamera konumlarında insan ve forkliftleri algılayarak belirli bölgelere eş zamanlı girişleri veya görüntü düzlemindeki yakınlaşmaları değerlendirebilir.

Örneğin forklift güzergâhı olarak tanımlanan bir bölgeye yaya girdiğinde operatöre uyarı gönderilebilir.

Ancak tek bir standart 2D kamerada görüntüde birbirine yakın görünen nesnelerin gerçek fiziksel mesafesi her zaman güvenilir biçimde belirlenemez.

Gerçek mesafe veya çarpışma riski hesaplanacaksa kamera kalibrasyonu, perspektif dönüşümü, derinlik bilgisi veya uygun ilave sensörler gerekebilir.

Forklift çarpışmalarını önlemeye yönelik emniyet-kritik uygulamalarda yalnızca standart CCTV analitiğine güvenilmemeli; uygun mühendislik önlemleri, trafik ayrımı ve gerekli emniyet sistemleri esas alınmalıdır.

Tehlikeli Bölge İhlali

Video analitik sistemleri, belirlenen alanlara insan girişini tespit etmeye yönelik kullanılabilir.

Örneğin:

Robot çalışma hücrelerinin çevresi,
Kontrollü makine alanları,
Yükleme ve boşaltma bölgeleri,
Yüksek gerilim tesislerinin belirli bölümleri,
Yetkisiz erişimin sınırlandırıldığı teknik alanlar

için sanal bölgeler tanımlanabilir.

Ancak video tabanlı bölge ihlali algılaması, makine emniyetinde kullanılan sertifikalı ışık perdesi, emniyet lazer tarayıcısı, kilitlemeli koruyucu veya emniyet kontrol sisteminin yerine geçmez.

Düşme ve Hareketsizlik Analizi

Bazı yapay zekâ destekli video analiz çözümleri, görüntüdeki insan duruşu ve hareket değişimlerinden yararlanarak düşme benzeri olayları tespit etmeye çalışır.

Bu tür sistemler, uygun çalışma alanlarında belirli olayların daha hızlı fark edilmesine yardımcı olabilir.

Ancak düşme algılama algoritmaları her durumda gerçek düşme ile eğilme, oturma veya yere uzanma hareketlerini doğru ayıramayabilir.

Ayrıca görüntüde bir kişinin hareketsiz bulunması, kişinin sağlık durumunun kesin olarak belirlendiği anlamına gelmez.

Bu sistemler özellikle acil durum prosedürleriyle birlikte değerlendirilmelidir.

Alev ve Duman Analizi

Bazı özel video analitik sistemleri, görüntülerde alev veya duman belirtilerini algılayabilir.

Geniş endüstriyel alanlarda, uygun kamera görüşü bulunan bölgelerde olayların erken fark edilmesini destekleyebilir.

Ancak standart bir yapay zekâ kamerasının duman benzeri görüntüleri algılayabilmesi, cihazın sertifikalı yangın algılama sisteminin yerine kullanılabileceği anlamına gelmez.

Yangın güvenliği projelerinde ilgili mevzuat, standartlar ve gerekli uygunluk değerlendirmeleri esas alınmalıdır.

İSG Video Analiz Teknolojilerinin Karşılaştırılması

Analiz türü	Amaç	Önemli teknik sınırlama
Baret tespiti	Baret kullanımına ilişkin görsel kontrol	Örtüşme, açı ve ekipmanın doğru kullanımının doğrulanamaması
Reflektif yelek tespiti	Belirli iş kıyafetinin algılanması	Aydınlatma ve benzer renkli kıyafetler
Forklift-yaya analizi	Ortak alanlardaki riskli etkileşimleri belirleme	Gerçek mesafe ve hareket tahmini
Tehlikeli bölge ihlali	Tanımlı bölgeye insan girişini algılama	Kör noktalar ve kaçırılan olaylar
Düşme analizi	Düşme benzeri olayları belirleme	Yanlış pozitif ve kaçırılan düşmeler
Alev/duman analizi	Görsel yangın belirtilerini algılama	Görüş koşulları ve yangın sistemi uygunluğu

Bu karşılaştırma teknoloji seçimine yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır. Kesin performans değerleri ürün, saha koşulları ve validasyon sonuçlarına göre belirlenmelidir.

Mevcut Güvenlik Kameraları İSG Video Analizi İçin Kullanılabilir mi?

Evet. Uygun teknik koşullarda mevcut IP güvenlik kameralarından alınan görüntüler, harici video analitik yazılımlarıyla işlenebilir.

Ancak her mevcut kamera her İSG senaryosu için uygun değildir.

Örneğin geniş bir fabrika sahasını görüntüleyen güvenlik kamerası, genel insan ve araç algılaması için yeterli görüntü sağlayabilirken küçük bir koruyucu gözlüğün tespiti için gerekli ayrıntıyı sunmayabilir.

Kamera Yerleşimi

Kamera, analiz yapılacak alanı ve hedef nesneyi uygun açıdan görüntülemelidir.

Baret kontrolünde kişinin baş bölgesinin görünmesi önemlidir.

Forklift-yaya analizinde ise hareket güzergâhlarının ve riskli bölgelerin yeterli şekilde kapsanması gerekir.

Lens ve Piksel Yoğunluğu

Hedef nesnenin görüntüde kapladığı piksel miktarı, analitik performansı etkileyen faktörlerden biridir.

Ancak yüksek piksel yoğunluğu tek başına başarılı yapay zekâ analizi anlamına gelmez.

Özellikle KKD tespitinde algoritmanın hedef ekipmanı hangi büyüklükte ve hangi açılardan tanıyabildiği üretici testleriyle doğrulanmalıdır.

Edge AI ve Sunucu Tabanlı Analiz

Bazı sistemlerde analiz doğrudan kamera üzerinde gerçekleştirilir.

Bu yaklaşım Edge AI olarak adlandırılır.

Diğer çözümlerde mevcut IP kameralardan gelen video akışları merkezi bir sunucuda işlenir.

Sunucu tabanlı mimari, uygun yazılım ve işlem kapasitesiyle mevcut kamera altyapısının değerlendirilmesine imkân verebilir.

Ancak yazılım lisansları, GPU kapasitesi, ağ bant genişliği ve entegrasyon gereksinimleri hesaplanmalıdır.

Video Analiz Sistemleri İş Kazalarını Önleyebilir mi?

Video analitik sistemleri, bazı riskli durumların tespitini kolaylaştırarak önleyici iş güvenliği faaliyetlerini destekleyebilir.

Ancak bir algoritmanın tehlikeli durumu algılaması, iş kazasının mutlaka önleneceği anlamına gelmez.

Örneğin bir forklift güzergâhında yaya algılandığında sistem alarm oluşturabilir.

Bu alarmın kazayı önlemeye katkısı; algılama süresine, uyarının iletilmesine, operatörün müdahalesine ve sahadaki fiziksel güvenlik önlemlerine bağlıdır.

Bu nedenle video analitik sistemleri, risk azaltmaya katkı sağlayabilecek yardımcı kontrol mekanizmaları olarak değerlendirilmelidir.

Saha Validasyonu

Örnek bir validasyon planında:

İzlenecek risk ve algılanacak olay tanımlanır.
Kamera görüş alanı ve analiz bölgesi doğrulanır.
Güvenli ve kontrollü test senaryoları hazırlanır.
Referans olaylar yetkili personel tarafından kaydedilir.
Algoritmanın oluşturduğu sonuçlar karşılaştırılır.
Yanlış ve kaçırılan alarmlar analiz edilir.
Gündüz, gece ve farklı operasyon koşulları değerlendirilir.
Kabul kriterlerine göre sonuçlar raporlanır.
Sistem ayarları gerekiyorsa güncellenir.
Periyodik performans kontrolleri planlanır.

Test sırasında gerçek tehlikeli durumlar oluşturulmamalı ve makine emniyet önlemleri devre dışı bırakılmamalıdır.

İSG Video Analiz Sistemlerinde Alarm Yönetimi

Bir riskli olayın algılanması, sistemin yalnızca ilk aşamasıdır.

Alarmın doğru kişiye zamanında ulaştırılması ve uygun müdahale prosedürünün bulunması gerekir.

Profesyonel projelerde şu konular değerlendirilmelidir:

Alarmın hangi koşulda oluşturulacağı
Bildirimin hangi personele iletileceği
Alarmın öncelik seviyesi
Operatör doğrulama prosedürü
Olay kayıtlarının saklanması
Tekrarlayan alarmların yönetimi
Sistem arızası ve bağlantı kaybı durumunda davranış
Alarm sonrasında gerçekleştirilecek düzeltici faaliyetler

Özellikle kritik alanlarda alarm gecikmesi ve kaçırılan olaylar saha testlerinde ölçülmelidir.

İSG Video Analiz Sistemleri Hangi Tesislerde Kullanılır?

Fabrikalar ve Üretim Tesisleri

Baret kontrolü, kontrollü alan ihlalleri ve insan-makine etkileşimlerinin belirli görsel belirtileri analiz edilebilir.

Depolar ve Lojistik Merkezleri

Forklift-yaya hareketleri, yükleme alanları ve belirli güvenlik bölgeleri izlenebilir.

İnşaat Sahaları

Uygun kamera yerleşimlerinde belirli KKD kullanım durumları ve kontrollü bölge ihlalleri değerlendirilebilir.

Ancak yüksekten düşmeye karşı koruyucu sistemlerin yerine video analitik kullanılamaz.

Enerji ve Endüstriyel Altyapılar

Yetkisiz alan girişleri, belirli saha hareketleri ve uygun görsel risk senaryoları analiz edilebilir.

Liman ve Ağır Sanayi Tesisleri

İnsan ve araç hareketlerinin kesiştiği alanlarda görsel analizler, operasyonel risklerin değerlendirilmesine yardımcı olabilir.

İSG Video Analiz Sistemleri ve KVKK

İş yerlerinde video analitik kullanımı, çalışanlara ait kişisel verilerin işlenmesine neden olabilir.

Özellikle kişilerin görüntülerinin kaydedilmesi, bireysel davranışlarının izlenmesi veya olayların belirli çalışanlarla ilişkilendirilmesi durumunda KVKK yükümlülükleri değerlendirilmelidir.

Veri Minimizasyonu

İSG amacıyla gerekli olmayan kişisel verilerin toplanmasından kaçınılmalıdır.

Örneğin yalnızca tehlikeli bölgeye insan girişinin algılanması isteniyorsa yüz tanıma veya bireysel kimlik belirleme her durumda gerekli değildir.

Aydınlatma Yükümlülüğü

Kişisel veri işlenmesi durumunda ilgili kişilerin KVKK'nın 10. maddesi çerçevesinde aydınlatılması gerekir.

Çalışanların Sürekli İzlenmesi

İSG amacıyla kullanılan bir sistemin çalışanların performansını veya bireysel hareketlerini sürekli değerlendirecek şekilde genişletilmesi, farklı kişisel veri işleme riskleri doğurabilir.

Bu nedenle veri işleme amaçları açıkça belirlenmeli ve ölçülülük ilkesi dikkate alınmalıdır.

Bulut ve Üçüncü Taraf Aktarımları

Video görüntülerinin veya kişiyle ilişkilendirilebilir analiz verilerinin bulut altyapısına aktarılması halinde veri işleyen ilişkileri ve gerektiğinde yurt dışına veri aktarım şartları değerlendirilmelidir.

Türkiye'de İSG Video Analiz Sistemlerinin Mevzuat Açısından Konumu

Türkiye'de iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin temel yasal çerçeve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur.

İşverenlerin risk değerlendirmesi yapması veya yaptırması, gerekli önlemleri alması, çalışanları bilgilendirmesi ve ilgili İSG yükümlülüklerini yerine getirmesi gerekir.

Yapay zekâ destekli video analiz sistemi kurulması, bu yükümlülükleri ortadan kaldırmaz.

Ayrıca İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında risklerin belirlenmesi ve kontrol tedbirlerinin planlanması gerekir.

Bu nedenle video analitik sistemleri, risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen uygun tamamlayıcı tedbirlerden biri olarak ele alınmalıdır.

İSG Video Analiz Sistemi Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?

Seçim kriteri	Kontrol edilmesi gereken konu
Risk senaryosu	Hangi tehlike veya olay algılanacak?
Algoritma	İlgili nesne ve olay sınıfı destekleniyor mu?
Kamera	Hedef yeterli ayrıntıyla görülebiliyor mu?
Gece performansı	Gerçek çalışma koşullarında test edildi mi?
Yanlış alarm	FP ve FN sonuçları ölçüldü mü?
Entegrasyon	VMS ve olay yönetim sistemleriyle uyumlu mu?
Alarm gecikmesi	Olaydan bildirime kadar süre ölçüldü mü?
Siber güvenlik	Erişim, şifreleme ve güncelleme süreçleri yeterli mi?
KVKK	Veri işleme ve saklama politikaları belirlendi mi?
Validasyon	Kabul kriterleriyle saha testi yapıldı mı?

Bu tablo ön teknik değerlendirme amacı taşır. Nihai sistem tasarımı tesisin risk değerlendirmesi ve ilgili mühendislik gereksinimleriyle birlikte yapılmalıdır.

İSG Video Analiz Sistemleri İçin Teknik Kontrol Listesi

İSG risk değerlendirmesinde izlenecek tehlikeler tanımlandı mı?
Video analitiğin tamamlayıcı rolü belirlendi mi?
Kamera yerleşimi ve hedef görünürlüğü doğrulandı mı?
Algoritmanın ilgili KKD veya risk senaryosunu desteklediği kontrol edildi mi?
Yanlış pozitif ve yanlış negatif sonuçlar ölçüldü mü?
Alarm gecikmesi ve operatör müdahale süreci test edildi mi?
Mevcut VMS ve olay yönetim entegrasyonu doğrulandı mı?
Makine emniyet sistemlerinden bağımsız çalışma sınırları belirlendi mi?
KVKK ve veri güvenliği gereklilikleri değerlendirildi mi?
Periyodik kalibrasyon, validasyon ve bakım planlandı mı?

Sık Sorulan Sorular

Yapay zekâ kameraları baret takmayan çalışanları tespit edebilir mi?

Uygun algoritma ve görüntüleme koşullarında belirli baret kullanım durumları algılanabilir. Ancak her ürünün performansı farklıdır ve sonuçlar saha testleriyle doğrulanmalıdır.

Mevcut güvenlik kameraları İSG analizi için kullanılabilir mi?

Uygun çözünürlük, görüntü açısı ve yazılım uyumluluğu bulunan IP kameralardan yararlanılabilir. Ancak her kamera her analiz için yeterli değildir.

Forklift-yaya çarpışmaları video analitikle önlenebilir mi?

Video analitik, belirli riskli yakınlaşmaları algılayarak uyarı oluşturabilir. Ancak çarpışmayı önleme garantisi sağlamaz ve gerekli fiziksel güvenlik önlemlerinin yerine geçmez.

Video analiz sistemleri iş kazalarını tamamen önler mi?

Hayır. Bu sistemler belirli tehlikeli durumların fark edilmesine katkı sağlayabilir. İş kazalarının önlenmesi kapsamlı risk yönetimi ve uygun kontrol tedbirleri gerektirir.

İSG video analitik sistemlerinde doğruluk nasıl ölçülür?

Gerçek olaylar ile sistem sonuçları karşılaştırılarak doğru pozitif, yanlış pozitif ve yanlış negatif olaylar ölçülür. Precision, Recall ve alarm gecikmesi gibi metrikler değerlendirilebilir.

İSG amaçlı video analiz sistemleri KVKK'ya tabi midir?

Kimliği belirli veya belirlenebilir kişilere ait görüntüler veya başka veriler işleniyorsa KVKK hükümleri uygulanır. Veri işleme amacı, hukuki dayanak, aydınlatma ve güvenlik gereklilikleri değerlendirilmelidir.

Sonuç: İSG Video Analiz Sistemlerinde Başarıyı Ne Belirler?

Yapay zekâ destekli video analiz çözümleri, endüstriyel tesislerde belirli iş güvenliği risklerinin izlenmesine ve olayların daha hızlı değerlendirilmesine katkı sağlayabilir.

KKD tespiti, forklift-yaya analizi, tehlikeli bölge ihlali ve düşme algılama gibi uygulamalar farklı risk senaryolarına yönelik teknolojilerdir.

Ancak sistemin başarısı yalnızca yapay zekâ algoritmasının gelişmişliğine bağlı değildir.

Doğru kamera yerleşimi, uygun analiz modeli, alarm yönetimi, saha validasyonu, veri güvenliği ve İSG prosedürleri birlikte değerlendirilmelidir.

En doğru yaklaşım, video analitiği mevcut iş güvenliği önlemlerinin yerine koymak değil; risklerin daha erken fark edilmesini ve önleyici faaliyetlerin desteklenmesini sağlayan tamamlayıcı bir teknoloji olarak kullanmaktır.